Bliski Wschód w starożytności

Imperium perskich Achemenidów stało się największym ze znanych dotąd imperiów Bli?skiego Wschodu. Ze swego kraju ojczystego (dzis. Iran), następcy Cyrusa podbili Egipt, pn. Indie i Azję Mniejszą (dzis. Turcja) oraz niejednokrotnie popadali w konflikt z Greka?mi (zob. s. 370-1).
Dariusz 1 (521?486 p.n.e.) zreorganizował prowincję (satrapie) i armię, wprowadził jed?nolitą monetę, system prawny i pocztę oraz wybudował kanał łączący Nil z Morzem Czerwonym. Jego następca, Kserkses (486?465 p.n.e.) bezlitośnie tłumił bunty i ? jak się powszechnie uważa ? rozpoczął poli?tykę ucisku obcych religii. Stanowiła ona za?przeczenie religijnej tolerancji Cyrusa, który uwolnił Żydów z Babilonii i dał im zezwolenie na budowę świątyni w Jerozolimie.
Upadek gospodarczy, bunty, morderstwa i spiski haremowe podkopały tron perski. W kwietniu 330 p.n.e. (zob. s. 372) stolica Perse-polis dostała się w ręce Aleksandra Wielkie?go, a ostatni z Achemenidów, Dariusz III. został zamordowany w tym samym roku.
PB

Sukces Babilonu okazał się krótkotrwały. Nabuchodonozor pokonał Egipcjan pod Karkemisz w 605 p.n.e. i prowadził szeroko zakrojone działania zbrojne w Syrii i Palesty­nie. W 587 p.n.e. zajął Jerozolimę i uprowa­dził tysiące Żydów do Babilonii.

Następcy jego okazali się jednak słabi: ostatni król, Nabonid, spędził kilka lat swe­go panowania w Teima, w Arabii. W 539 p.n.e. Babilon bez oporu przypadł w udziale władcy perskiemu Cyrusowi z dynastii Achemenidów.

Królestwo Asyrii, ze stolicą w Aszur, usytuo-mie było w pn. Mezopotamii. Począwszy od [X w. p.n.e. jego królowie podejmowali naza-:hodzie kampanie przeciwko Aramejczy­kom. Ostatecznie dotarli oni do Morza Śródziemnego i nawet na krótko wtargnęli do Egiptu. Tiglatpilcsar III (744-727 p.n.e.) : głosił się królem Babilonu i przez następne sto lat Babilonia walczyła z Asyrią o odzyska­nie niepodległości.

Ludność podbitych obszarów musiała skła­dać daninę z produktów żywnościowych i zwierząt dla zaspokojenia potrzeb wojsk asyryjskich. Powszechne były deportacje ludności całych miast i terytoriów jako kara za bunt; ludność tę przesiedlano w dowolne miejsce imperium.

Na swych granicach wschodnich i północ­nych Asyria wystawiona była ciągle na ataki Medów i Scytów. U schyłku VII w. p.n.e. miasta asyryjskie upadały jedno po drugim. Niniwa została zniszczona w 612 p.n.e. przez sojusz Medów i chaldejskich królów Babilo­nii.

>mry Testament upamiętnia wyjście Żydów : Egiptu pod przewodnictwem Mojżesza i r : ibój przez nich Kanaanu (Palestyny) pod :dzą Jozuego. Izraelici zniszczyli wiele miast kanaańskich, w szczególności Jerycho : Ai. Jako umowną datę podboju przyjmuje =:ę 1230 p.n.e.

Świadectwa archeologiczne nie potwier-rriją jednak, jak dotąd, wersji biblijnej. Przypuszczalnie proces ten w rzeczywisto-: : rył bardziej złożony, a poszczególne ple­miona wchodziły w posiadanie kraju w ::z:iym czasie i rozmaitymi sposobami.

Około 1000 p.n.e. powstało zjednoczone srolestwo Izraela, z Saulem i Dawidem jako merwszymi królami. Po śmierci syna i na-;:epcy Dawida, Salomona, królestwo uległo - : działowi na dwie części ? Izrael na półno­cy- i Judę na południu.

Około 1200 p.n.e. Bliski Wsch nowy kształt. Filistyni, którzy p wybrzeżu pd. Palestyny, stanowi jedną z grup ludów morskich. Ic raelitami zostały utrwalone na k. go Testamentu.

Fenicjanie, na wybrzeżu Liban: się znakomitymi handlarzam żeglującymi aż do Brytanii po : walii. Zakładali również kolon:: gina w pn. Afryce, która zyska” czeniu, zaczęła dominować v. Morza Śródziemnego, póki os pokonali jej Rzymianie w III w s. 376).

Aramejczycy zajęli Syrię i ni prowadzili walki z Asyryjczyk. mi. Aramejski stal się językien dowym, którym pisano na B”. dzie; był językiem orygin późniejszych ksiąg Starego Tt

Spadkobiercy imperium het) rych nazywamy Neo-Hetyta siedmioma miastami-państwaa Walczyli z powodzeniem przea:

Asyryjczycy walczący z Arabami - ci ostatni

posiadają wielbłądów- Ta typowo asyryjska : “<orzeźba o tematyce batalistycznej pochodzi

z pałacu Assurbanipala (ok. 650 p.n.e.) w i niwie, w którym mieściła się również obszerna z z oteka na glinianych tabliczkach, z dziedziny matematyki, chemii i botaniki.

.r; kom. ale zostali podbici przez Asyryj-. : ków w VIII w. p.n.e.

Okres od ok. 1600 do 1200 p.n.e. a sem walki, jaką potężne imperia pro*: między sobą środkami militarnym: : ; matycznymi o panowanie na 3 Wschodzie. Istniała tam równo”-”, a; między Kasytami w Babilonii, pa:; Mitanni w Palestynie i wsch. Syrii, imrt egipskim w Palestynie i pd. Syrii. po? Asyryjczykami w pn. Mezopotamii:” mi w Anatolii (dzis. Turcja) oraz pn.

Imperium hetyckie, ze stolicą w (dzis. Bogazkoy), zostało założone p.n.e. Imperium to osiągnęło szczy: | panowania Suppiluliumy I (ok. i3> p.n.e.), który rozszerzył jego granice z państwem egipskim w Syrii. Wrog dzy obydwiema potęgami utrzymy do ok. 1283 p.n.e., kiedy król He:;.:: tusilis III, podpisał traktat z Ram;; Egiptu.

Pismo klinowe pozostawało ciągle międzynarodowym, choć pierwsza wynaleziony został w Syrii lub Fal XVI w. p.n.e. (zob. s. 604). Pocheam w. p.n.e. archiwum listów, sperm pismem klinowym z Amarna w Emp nia korespondencję między ?Wielkra mi”. Wymieniali oni często wy>;a: podarki, a nawet rody łączyły się małżeństwa.

Około 1200 p.n.e. wiele spośroa skiego Wschodu upadło za przy c morskich”, wędrowców ze wsch: obszaru śródziemnomorskiego. I li ostatecznie podbici przez far skich: Merneftę i Ramzesa 111.

Schyłek panowania Sumerów zaznaczył się zdobyciem Ur ok. 2006 p.n.e. przez Elamitów (lud ze starożytnego Iranu). Małe królestwa Mezopotamii przez 200 lat walczyły o zacho­wanie suwerenności. W wielu z nich zapano­wali Amoryci. pierwotni nomadowie z Pusty­ni Syryjskiej.

Jeden z owych królów amoryckich, Hammu­

rabi z Babilonu (ok. 1792-1750 p.n -: : konał rywalizujące z nim państwa A i Mari i podbił całą Mezopotamię. Jes: : - i lepiej znany ze swego kodeksu prawne;: rowość przewidzianych w nim kar łagr-aa ustalenie praw przysługujących jedne śmierci Hammurabiego imperium - -osłabieniu, a Babilon został spiąć:: -J przez Hetytów (zob. niżej) ok. 1595 mraj

Sargon z Akadu ok. 2370 p.n.e. podbił Babilonię i założył krótkotrwałe imperium, rozciągające się na większości obszarów Bliskiego Wschodu. Legenda głosi, że jako niemowlę został znaleziony przez ogrodnika w koszu, unoszonym fałami rzeki i wychowany tak, by wstąpić w ślady swojego opiekuna.

Około 2370 p.n.e. Sargon z Akadu dokonał podboju Babilonii. Zarówno on, jak i jego na­stępcy posługiwali się językiem semickim, który określamy jako akadyjski. Akadyjski zapisywany był przy użyciu pisma klinowego (zob. s. 604), zapożyczonego od Sumerów, i stał się językiem urzędowym. Imperium aka-dyjskie rozrastało się gwałtownie, ale za­grażały mu nieustanne bunty. Około 2200 p.n.e. zostało ono rozbite przez górski lud Gutejczyków.

Po stuletnim okresie anarchii, Ur-Nammu stał się założycielem III dynastii z Ur (ok. 2113 ? 2006 p.n.e.). Zarówno on sam, jak i je­go następcy byli doskonałymi wojownikami, panowanie ich było również wiekiem dobro­bytu. Królowie stworzyli sprawny system scentralizowanej administracji, odbudowali świątynie i zapewnili sprzyjające warunki dla renesansu sztuki i literatury sumeryjskiej.

W pd. Babilonii (3500-3000 p.n.e.) budow­le stopniowo stawały się coraz to większe i bardziej wymyślne. Najlepszym tego przy­kładem jest Biała Świątynia w Uruk, wznie­siona na wysokiej platformie. Koło wynale­zione zostało mniej więcej w tym samym ok­resie. Najdawniejsze pismo ? proste rysun­ki, ryte w glinie ? rozwinęło się prawdopo­dobnie w związku z potrzebą prowadzenia zapisków w coraz bardziej komplikującym swoją strukturę społeczeństwie (zob. też s. 604).

Ludzi tamtejszych nazywamy Sumerami, od słowa ?Sumer”, starożytnej nazwy pd. Babi­lonii. Każde miasto sumeryjskie miało króla, którego władza ? jak wierzono ? pocho­dziła od bogów. W tzw. okresie wczesnody-nastycznym (ok 2900 ? 2370 p.n.e.). władcy sumeryjscy walczyli między sobą o supre­mację nad krajem.

Pierwsze miasta świata wyrosły w Mezopota­mii (4000 ? 3000 p.n.e.), która po grecku oznacza ?kraj dwóch rzek”. Rzeki te, Tygrys i Eufrat, występowały z brzegów na wiosnę, czyniąc otaczającą je równinę obszarem wyjątkowo żyznym.

Rolnicy Mezopotamii musieli zbudować złożony system kanałów, rowów i zbiór­ników, by móc panować nad corocznymi po­wodziami. Wymagało to wysokiego stopnia organizacji i współpracy. Odmienna żyzność gleby prowadziła do zróżnicowania indywi­dualnej zamożności, a tym samym do pow­stania klas społecznych. Nadwyżki żywności pozwalały ludziom na porzucenie rolnictwa i stawanie się rzemieślnikami, robotnikami, kupcami i administratorami. Stworzyło to potrzebę scentralizowanego podejmowania decyzji, zarządu i kontroli, dając początek cy­wilizacji miejskiej.